پیچ تنظیم ساعت مچی که در اصطلاح ساعتسازی به آن تاج یا Crown گفته میشود، یکی از مهمترین قطعات خارجی ساعت است. این قطعه با وجود اندازه کوچک، نقش اصلی را در تنظیم زمان، تغییر تاریخ و در ساعتهای مکانیکی در کوک کردن موتور بر عهده دارد. در بعضی ساعتها نیز تاج برای کنترل قابلیتهای دیگری مانند تنظیم GMT یا سایر عملکردهای تقویمی استفاده میشود.
اگر تاج ساعت بشکند، هرز شود، از ساقه جدا شود یا هنگام چرخاندن عملکرد درستی نداشته باشد، ممکن است تنظیم ساعت دشوار یا حتی غیرممکن شود. در بعضی موارد مشکل فقط مربوط به خود تاج است، اما گاهی ساقه، واشر، رزوه یا قطعات داخلی سیستم تنظیم زمان نیز دچار آسیب شدهاند.
تعویض پیچ تنظیم ساعت در ظاهر کار سادهای به نظر میرسد، اما به دلیل ظرافت قطعات داخلی باید با ابزار مناسب و دقت بالا انجام شود. در ادامه مراحل اصلی این کار، ابزارهای مورد نیاز و نکات مهم هنگام تعویض تاج ساعت را بررسی میکنیم.
پیچ تنظیم ساعت از چه قسمتهایی تشکیل شده است؟
بخشی که با انگشت میگیریم و میچرخانیم، تاج نام دارد. تاج به قطعه باریک فلزی دیگری به نام Stem یا ساقه کوک متصل میشود.
Stem از داخل قاب وارد موتور ساعت شده و با سیستم تنظیم و کوک درگیر میشود.
در نتیجه وقتی تاج را میکشیم یا میچرخانیم، در واقع Stem است که فرمان را به اجزای داخلی موتور منتقل میکند.
در بسیاری از ساعتها تاج و Stem با رزوه به یکدیگر متصل شدهاند و میتوان تاج را از ساقه باز کرد. با این حال در بعضی مدلها طراحی این بخش متفاوت است.
بنابراین پیش از هر اقدامی باید مشخص شود مشکل مربوط به تاج، Stem یا هر دو قطعه است.
چه زمانی تاج ساعت نیاز به تعویض دارد؟
چند نشانه میتواند نشان دهد که تاج ساعت آسیب دیده است:
- تاج از ساعت جدا شده باشد.
- تاج روی ساقه لق باشد.
- تاج بچرخد اما ساعت تنظیم نشود.
- تاج بهدرستی داخل قاب قرار نگیرد.
- رزوه تاج هرز شده باشد.
- در ساعتهای Screw-Down، تاج دیگر روی تیوب قاب پیچ نشود.
- تاج بر اثر ضربه تغییر شکل داده باشد.
- واشر یا آببندی تاج آسیب دیده باشد.
البته اگر تاج میچرخد اما عقربهها یا تاریخ تنظیم نمیشوند، الزاماً مشکل از خود تاج نیست. ممکن است Stem یا قسمتهای داخلی Keyless Works موتور دچار مشکل شده باشند.
ابزارهای مورد نیاز برای تعویض تاج ساعت
برای انجام صحیح کار بهتر است از ابزارهای ساعتسازی استفاده شود.
ابزارهای اصلی شامل موارد زیر هستند:
- ابزار مخصوص باز کردن درب پشت ساعت
- پیچگوشتی ساعتسازی در اندازه مناسب
- پنس ظریف و غیرمغناطیسی
- پین وایس یا Pin Vise
- لوپ یا ذرهبین ساعتسازی
- ابزار اندازهگیری مانند کولیس
- دمنده دستی گردوغبار
- پد یا سطح نرم مخصوص تعمیر ساعت
در صورت نیاز ممکن است ابزار دیگری برای اندازهگیری رزوه Stem، کوتاه کردن Stem یا بررسی آببندی ساعت نیز لازم باشد.
استفاده از ابزار نامناسب میتواند باعث خط افتادن قاب، شکستن Stem یا آسیب دیدن موتور شود.
انتخاب تاج مناسب برای ساعت
یکی از مهمترین قسمتهای کار، پیدا کردن تاجی است که دقیقاً با ساعت سازگار باشد.
تاجها فقط از نظر ظاهر متفاوت نیستند. مشخصاتی مانند قطر، ارتفاع، نوع رزوه، اندازه سوراخ داخلی، شکل محل اتصال به قاب و نوع واشر آنها میتواند متفاوت باشد.
در ساعتهای دارای تاج پیچی یا Screw-Down Crown مسئله پیچیدهتر میشود؛ زیرا تاج علاوه بر Stem باید با تیوب روی قاب نیز سازگار باشد.
بهترین حالت استفاده از تاج مخصوص همان مدل و رفرنس ساعت است.
اگر قطعه اصلی در دسترس نباشد، میتوان از تاج جایگزین استفاده کرد، اما اندازه و مشخصات آن باید با دقت بررسی شوند.
تاجی که تنها از نظر ظاهری شبیه نمونه اصلی است الزاماً قطعه مناسبی نیست.
مرحله اول؛ باز کردن درب پشت ساعت
برای دسترسی به محل قفل شدن Stem باید ابتدا درب پشت ساعت باز شود.
نوع درب پشت در ساعتهای مختلف متفاوت است. بعضی ساعتها درب فشاری دارند، بعضی پیچی هستند و برخی با چند پیچ بسته شدهاند.
باید از ابزار مناسب همان نوع قاب استفاده کرد.
هنگام باز کردن قاب مراقب باشید ابزار روی قاب یا شیشه سر نخورد؛ زیرا حتی یک لغزش کوچک ممکن است خط عمیقی روی ساعت ایجاد کند.
پس از باز کردن قاب نیز نباید موتور یا قطعات داخلی با انگشت لمس شوند.
مرحله دوم؛ پیدا کردن ضامن Stem
Stem در داخل موتور توسط یک سیستم قفل نگه داشته میشود.
برای خارج کردن آن، بسته به نوع موتور ممکن است لازم باشد:
- یک دکمه کوچک را فشار دهید.
- پیچ مخصوص آزادسازی Stem را کمی شل کنید.
- یا ضامن مشخصی را فشار دهید.
این مرحله بسیار حساس است.
در بعضی موتورهای مکانیکی، اگر پیچ آزادکننده Stem بیش از حد باز شود، ممکن است قسمتی از سیستم تنظیم زمان از جای خود خارج شود و برای تعمیر آن مجبور شوید صفحه و عقربهها را باز کنید.
بنابراین اگر موتور را نمیشناسید، نباید هر پیچ نزدیک Stem را به صورت آزمایشی باز کنید.
مرحله سوم؛ خارج کردن Stem و تاج
پس از فشار دادن ضامن، تاج را با نیروی بسیار کم به سمت بیرون بکشید.
اگر ضامن بهدرستی آزاد شده باشد، Stem باید بدون مقاومت زیاد خارج شود.
اگر Stem بیرون نمیآید، فشار بیشتر وارد نکنید.
کشیدن شدید میتواند ساقه یا اجزای Keyless Works را آسیب بزند.
بعد از خارج کردن Stem میتوان تاج، ساقه و رزوهها را دقیقتر بررسی کرد.
مرحله چهارم؛ بررسی Stem
قبل از تعویض تاج باید مشخص شود Stem سالم است یا خیر.
به موارد زیر توجه کنید:
- Stem خم نشده باشد.
- قسمت رزوهدار سالم باشد.
- رزوهها خورده یا صاف نشده باشند.
- نوک Stem آسیب ندیده باشد.
- طول آن متناسب با قاب باشد.
اگر Stem شکسته یا رزوه آن خراب شده است، تعویض تاج بهتنهایی مشکل را حل نمیکند و باید Stem نیز تعویض شود.
مرحله پنجم؛ باز کردن تاج قدیمی از Stem
برای جدا کردن تاج، Stem را داخل Pin Vise قرار دهید.
فقط باید قسمتی از Stem را بگیرید که با ابزار آسیب نبیند.
پین وایس باید بهاندازهای محکم شود که Stem هنگام باز کردن تاج نچرخد، اما فشار بیش از حد نیز میتواند Stem را تغییر شکل دهد.
سپس تاج معمولاً با چرخاندن خلاف جهت عقربههای ساعت از رزوه Stem باز میشود.
اگر تاج بسیار سفت است، ابتدا مطمئن شوید اتصال آن رزوهای است و قبلاً با چسب قفلکننده تثبیت نشده است.
مرحله ششم؛ تست تاج جدید
قبل از استفاده از هر نوع چسب یا تثبیتکننده، تاج جدید را ابتدا به صورت آزمایشی روی Stem ببندید.
رزوه باید روان درگیر شود.
اگر تاج در همان چند دور اول گیر میکند یا کج بسته میشود، احتمالاً رزوه آن با Stem سازگار نیست.
هرگز با فشار زیاد تاج نامتناسب را روی Stem نبندید؛ زیرا ممکن است رزوه هر دو قطعه خراب شود.
آیا برای اتصال تاج باید از چسب استفاده کرد؟
در حالت استاندارد، تاج دارای رزوه مناسب باید مستقیماً روی Stem بسته شود.
استفاده از اپوکسی برای جبران رزوه ناسازگار یا خراب، روش ایدهآلی برای تعمیر حرفهای نیست.
اگر قرار است اتصال بازشدنی ولی مطمئنتر باشد، ساعتساز ممکن است در شرایط مناسب از مقدار بسیار کمی Threadlocker مناسب استفاده کند.
در صورت خراب بودن رزوه Stem یا تاج، راه صحیح معمولاً تعویض قطعه آسیبدیده است.
استفاده زیاد از چسب میتواند در تعمیرات آینده مشکل ایجاد کند یا وارد بخشهایی شود که نباید.
تنظیم طول Stem
یکی از مهمترین قسمتها هنگام نصب Stem جدید، تنظیم طول آن است.
اگر Stem بیش از حد بلند باشد، تاج بعد از نصب فاصله زیادی با قاب خواهد داشت.
اگر بیش از حد کوتاه شود، ممکن است تاج به موتور فشار وارد کند یا اصلاً به موقعیتهای مختلف تنظیم نرسد.
Stemهای جایگزین معمولاً بلندتر تولید میشوند تا ساعتساز آنها را متناسب با قاب کوتاه کند.
کوتاه کردن باید مرحلهای انجام شود.
بهتر است هر بار مقدار بسیار کمی از Stem کوتاه شود، دوباره تاج روی آن بسته شود و روی ساعت تست شود.
اگر Stem بیش از حد کوتاه شود، معمولاً راه برگشتی وجود ندارد و باید از Stem جدید استفاده کرد.
مرحله هفتم؛ قرار دادن مجدد Stem در موتور
پس از نصب تاج، Stem را بهآرامی وارد موتور کنید.
در بسیاری از موتورهای ساعت، لازم نیست هنگام وارد کردن Stem فشار زیادی به ضامن وارد شود و Stem با فشار بسیار کم در جای خود قفل میشود.
پس از وارد کردن، تاج را کمی بکشید تا مطمئن شوید Stem قفل شده است.
اگر ساقه بدون مقاومت بیرون میآید، هنوز بهدرستی در سیستم قفل نشده است.
مرحله هشتم؛ تست موقعیتهای تاج
قبل از بستن درب پشت ساعت باید تمام موقعیتهای تاج آزمایش شوند.
برای مثال در یک ساعت اتوماتیک دارای تاریخ ممکن است سه حالت داشته باشیم:
حالت اول: تاج کاملاً داخل است و برای کوک دستی استفاده میشود.
حالت دوم: تاج یک مرحله بیرون میآید و تاریخ تنظیم میشود.
حالت سوم: تاج بیشتر بیرون میآید و زمان تنظیم میشود.
هر سه حالت باید روان و مشخص باشند.
اگر تاج بین موقعیتها گیر میکند یا عملکرد اشتباهی دارد، نباید قاب را ببندید تا علت مشکل مشخص شود.
نکته مهم درباره تنظیم تاریخ
در ساعتهای مکانیکی، تغییر سریع تاریخ در بعضی ساعات شبانهروز میتواند به مکانیزم تقویم فشار وارد کند.
در بسیاری از موتورها بهتر است هنگام کار روی ساعت ابتدا عقربهها را از محدوده تغییر تاریخ دور کنید و سپس تاریخ را تنظیم کنید.
زمان ممنوعه دقیق به نوع کالیبر بستگی دارد، بنابراین برای ساعتهای خاص باید مشخصات همان موتور بررسی شود.
تاجهای Screw-Down
در ساعتهای غواصی و بعضی ساعتهای ضدآب، تاج بهصورت Screw-Down طراحی شده است.
در این سیستم تاج علاوه بر Stem، روی تیوبی که به قاب متصل است پیچ میشود.
هنگام تعویض چنین تاجی باید سه مسئله بررسی شود:
- سازگاری تاج با Stem
- سازگاری رزوه تاج با Crown Tube
- وضعیت واشرهای آببندی
اگر رزوه تیوب خراب باشد، تعویض خود تاج ممکن است مشکل را حل نکند.
اهمیت واشر تاج
در بسیاری از ساعتهای ضدآب، داخل یا اطراف تاج یک یا چند واشر وجود دارد.
این واشرها مانع ورود آب و گردوغبار میشوند.
هنگام تعویض تاج باید وضعیت واشر بررسی شود.
واشر خشک، ترکخورده یا تغییر شکل داده باید تعویض شود.
در تعمیر حرفهای، واشرها معمولاً با مقدار مناسبی گریس سیلیکون مخصوص ساعت روانکاری میشوند.
تست ضدآب بودن ساعت
یکی از مهمترین اشتباهات این است که پس از تعویض تاج تصور کنیم ساعت همچنان همان مقاومت قبلی در برابر آب را دارد.
مقاومت در برابر آب فقط به بسته بودن تاج بستگی ندارد.
واشر تاج، تیوب، واشر پشت قاب، کریستال و وضعیت خود قاب همگی نقش دارند.
برای اطمینان واقعی باید پس از تعمیر، ساعت با دستگاه Pressure Tester تست شود.
تا زمانی که تست فشار انجام نشده، بهتر است ساعت تعمیرشده را ضدآب فرض نکنید.
مشکلات رایج بعد از تعویض تاج
تاج لق است
اگر تاج روی Stem لق باشد، ممکن است رزوهها سازگار نباشند یا اتصال بهدرستی سفت نشده باشد.
تاج میچرخد اما ساعت کوک نمیشود
احتمال دارد Stem بهدرستی داخل موتور قفل نشده باشد یا مشکلی در سیستم کوک وجود داشته باشد.
تاج بیرون نمیآید
ممکن است Stem بیش از حد کوتاه باشد یا سیستم تنظیم داخل موتور مشکل داشته باشد.
تاج به قاب نمیچسبد
معمولاً Stem بلند است یا تاج انتخابشده ارتفاع مناسبی ندارد.
تاریخ تنظیم نمیشود
ممکن است Stem در موقعیت مناسب قرار نگیرد یا مشکل از Keyless Works یا سیستم تقویم باشد.
تاج پیچی بسته نمیشود
در ساعت Screw-Down ممکن است رزوه تاج یا Crown Tube آسیب دیده باشد.
آیا میتوان Stem شکسته را تعمیر کرد؟
اگر Stem از محل رزوه یا داخل تاج شکسته باشد، در بعضی شرایط امکان خارج کردن قسمت شکسته وجود دارد.
اما معمولاً اگر Stem آسیب جدی دیده باشد، تعویض کامل آن مطمئنتر است.
Stem قطعه نسبتاً ظریفی است و تعمیر غیراصولی میتواند باعث شکستن مجدد آن در داخل موتور شود.
نکات ایمنی مهم هنگام کار
هنگام تعویض تاج ساعت چند نکته را جدی بگیرید:
- روی محیط تمیز و بدون گردوغبار کار کنید.
- هیچ قطعه داخلی را با انگشت لمس نکنید.
- Stem را با انبردست معمولی نگیرید.
- تاج ناسازگار را با فشار روی رزوه نبندید.
- پیچ آزادکننده Stem را بدون شناخت موتور بیش از حد شل نکنید.
- هنگام کوتاه کردن Stem عجله نکنید.
- قبل از بستن قاب همه عملکردها را آزمایش کنید.
- ساعت ضدآب را بدون تست فشار وارد آب نکنید.
آیا تعویض تاج ساعت در خانه امکانپذیر است؟
برای ساعتهای ساده و ارزان، اگر ابزار مناسب و تجربه اولیه تعمیر ساعت داشته باشید، تعویض تاج و Stem میتواند کار قابل انجامی باشد.
اما در ساعتهای مکانیکی گرانقیمت، Vintage، ساعتهای غواصی یا مدلهایی که قطعات آنها کمیاب است، ریسک بسیار بالاتر میرود.
گاهی یک Stem ارزانقیمت در اثر نصب اشتباه میتواند باعث خرابی مجموعه تنظیم زمان شود و تعمیر موتور چندین برابر هزینه داشته باشد.
در ساعتهای ارزشمند، استفاده از ساعتساز حرفهای انتخاب منطقیتری است.
تفاوت تعویض تاج در ساعت کوارتز و مکانیکی
فرآیند کلی شبیه است، اما مکانیزم آزادسازی Stem در موتورها متفاوت است.
در بسیاری از موتورهای Quartz یک نقطه یا دکمه کوچک برای آزادسازی Stem وجود دارد.
در موتورهای مکانیکی ممکن است دکمه یا پیچ آزادکننده وجود داشته باشد.
به همین دلیل بهتر است قبل از کار، شماره کالیبر موتور مشخص شود و روش خارج کردن Stem همان کالیبر بررسی شود.
چگونه کالیبر موتور را پیدا کنیم؟
شماره موتور ممکن است روی خود Movement حک شده باشد.
در بعضی برندها نیز از روی شماره رفرنس قاب میتوان کالیبر را پیدا کرد.
دانستن کالیبر کمک میکند Stem مناسب، روش آزادسازی و مشخصات قطعات را دقیقتر تشخیص دهید.
این مرحله در تعمیر حرفهای اهمیت زیادی دارد.
جمعبندی
تعویض پیچ تنظیم یا تاج ساعت مچی از آن تعمیراتی است که در ظاهر بسیار ساده دیده میشود، اما چند قطعه حساس را همزمان درگیر میکند.
تاج باید از نظر اندازه و رزوه با Stem سازگار باشد، طول Stem باید دقیق تنظیم شود و ساقه نیز باید بهدرستی در سیستم تنظیم موتور قفل شود.
در ساعتهای ضدآب، موضوع مهم دیگری نیز وجود دارد: آببندی. پس از تعویض تاج یا Stem نمیتوان بدون انجام تست فشار، مقاومت ساعت در برابر آب را تضمین کرد.
اگر قصد دارید این کار را خودتان انجام دهید، مهمترین نکته این است که هیچ مرحلهای را با فشار انجام ندهید. در ساعتسازی، قطعات کوچک معمولاً با نیروی بسیار کمی کار میکنند و مقاومت غیرعادی اغلب نشانه این است که قطعه در وضعیت صحیح قرار نگرفته است.
با ابزار مناسب، شناخت کالیبر و اندازهگیری دقیق میتوان تاج و Stem بسیاری از ساعتها را با موفقیت تعویض کرد؛ اما در ساعتهای ارزشمند، پیچیده یا ضدآب حرفهای، سپردن کار به ساعتساز باتجربه ریسک آسیب به موتور و قاب را به میزان زیادی کاهش میدهد.